Glavni junak jedne fusnote – Alen Bešić
U Jelenkovićevom preobražaju pisma, ispitivanju mogućnosti hermetičnog idioma i raspršene subjektivnosti, za koje je neophodna čitalačka koncentracija višeg reda, svjesnom otiskivanju na rizičnu marginu ionako elitističkog kruga posvećenika poezije, kao da se naslućuje posredan kritički gest, remboovski incidentno izrugivanje ukorijenjenom tradicionalističko-estradnom duhu u našoj savremenoj književnosti.

Poetskim dvoknjižjem o ili, preciznije, povodom rubnog lika Homerovih epova Elpenora - Elpenorova pisma (Narodna knjiga/ Alfa 2003) i Elpenorovo buđenje - Saša Jelenković (1964), jedan od pjesnika koji je, uz nekolicinu sada već nezaobilaznih imena (D.J. Danilov, V. Karanović, M. Đorđević) ostvario zavidnu mjeru prepoznatljivosti i autentičnosti u poetičkom mnogoglasju devedesetih godina prošlog stoljeća, markirajući progresivnu liniju poezije nove osjećajnosti, preoblikovao je kocept liričnosti i insistiranja na slikovnoj moći pjesme, zastupljen u njegovim ranijim zbirkama, opredjelivši se za kompleksniji model refleksivno-retoričkog pjevanja. U Jelenkovićevom preobražaju pisma, ispitivanju mogućnosti hermetičnog idioma i raspršene subjektivnosti, za koje je neophodna čitalačka koncentracija višeg reda, svjesnom otiskivanju na rizičnu marginu ionako elitističkog kruga posvećenika poezije, kao da se naslućuje posredan kritički gest, remboovski incidentno izrugivanje ukorijenjenom tradicionalističko-estradnom duhu u našoj savremenoj književnosti.

Ova tendencija je još očiglednija u pjesnikovom nastojanju da jednu potpuno minornu figuru iz Odiseje, Elpenora, tog anti-junaka čija apsurdna sudbina predstavlja ono najstrašnije što se homerovskom čovjeku uopšte može desiti – da skonča neslavno i neznano, postavi u središte svog poetskog interesovanja, uzdižući ga na nivo globalne metafore/ simbola. Iako tek nabor u klasičnom tekstu, pukotina jedne fusnote, Elpenorov slučaj ima veliki potencijal u postmodernističkom reinterpretiranju književnog kanona, budući da se zlosrećni Odisejev mornar odlikuje paradigmatičnom skrajnutošću, prizemnošću i mediokritetstvom koji otvaraju priliku za inspirativan ironijski otklon od mitske uzornosti, dajući mu neodoljivu životnost i univerzalnu primjenjljivost na savremeni trenutak („Da li si, između zlata/ i hrane odabrao hranu koju nisi mogao da jedeš,/ sit od potrage za zlatom? Izbor dostojan/ smetenjaka koji razvejan nije znao da li se vraća,/ ili sanja da je bitka pre sna okončana“ – „Buđenje treće“).

Mada se u Elpenorovom buđenju lajt-motivski učestalo upotrebljava riječ san, ovu poeziju ne možemo okarakterisati jednoznačno kao oniričku, jer pjesnik simptomatično izostavlja sadržaj sna, izbjegavajući strukturisanje pjesme od fantazmagoričnih, nadrealnih slika ili opisivanja iracionalnih doživljaja čija bi nam „pomjerena“ logika sugerisala da je u pitanju san. Za radikalno „razvejani“ subjektivitet posljednje Jelenkovićeve knjige san predstavlja višeslojni medij u kome se on objavljuje, formu kroz koju se ispoljava njegova neuhvatljiva tekstualna egzistencija, jedva osjetnu centripetalnu silu koja drži na okupu fluidne čestice Elpenorovog (ne)bića, odnosno stravično jaku centrifugalnu silu koja ih rasprskava po vibrantnim stihovima ovog poetskog mikro-kosmosa.

Istovremeno, gotovo je nemoguće razlučiti aluzivni govor o snu od stilizovanih meta-poetičkih iskaza, koji su od samih početaka bili bitan aspekt Jelenkovićevog pjevanja. Tako će se u „Buđenju četrnaestom“, na primjer, lirski subjekt, u duhu kolebljivosti tipičnom za poeziju nove osjećajnosti, zapitati o svrhovitosti inovativnog poetskog glasa koji je usvojen: „Nastaće nedoumica treba li se buditi ili/ nadirati kroz san, menjati načela ili tvrdoglavo/ ostati glumac u svakoj komediji,/ pretvarati nuždu u vrlinu, može li se to?“. Odgovor na ovo retoričko-poetičko „biti ili ne biti“ predvidljivo izostaje, jer su kolebljivost i aporija modi vivendi Elpenorovog somnabulnog subjektiviteta. Drugdje će to biti otvorena eskapistička dilema o izglednosti tekstualnog trajanja: „može li se snom uteći/ od raspadanja?“ („Buđenje devetnaesto“) ili, pak, refleksija o unutrašnjem vrenju stvaralačke energije, koja se, po elpenorovskoj paradoksalnoj logici, očituje kao nirvanistička nepomičnost, a u stvari je burna mentalna aktivnost nestrpljivog, usijanog pjesničkog duha svjesnog neophodnosti tragalaštva i stalne metamorfoze rukopisa: „ni u snu u kojem ne lutam,/ snu što me smirio, privremeno, dok preuredim,/ slike, sećanja, utiske, instinkte.“ („Buđenje deveto“).

Sudeći po najnovijim pjesmama Saše Jelenkovića objavljivanim u periodici i na autorovoj internet stranici (www.elpenor.co.yu), čini se da dvoknjižje nezaustavljivo prerasta u triptih, koji bi ukoliko se pojavi kao integralna knjiga, usudio bih se reći, moglo postati jedno od nezaobilaznih, prevratničkih djela savreme srpske poezije, kao što je to, recimo, krajem devedesetih bila Kuća Bahove muzike D.J Danilova. Pa čak i ako hotimična neprozirnost smisla onemogući širu recepciju Jelenkovićevog pjesništva, izvjesno je da će svako novo pominjanje toposa Elpenora u našoj književnosti, neminovno, u čitalačku svijet morati da prizove i ovu poosobljenu sjenu Jelenkovićevog lirskog junaka, čije muklo „Ja“ zvuči kao „Ono“ i čije se zaboravljeno ime „provlači kroz letopise i cenovnike,/ poternice i sanovnike, fusnote i epistole“.

Alen Bešić